Ben Marksist Değilim Sözü Kime Aittir?
“Ben Marksist değilim” demek, bir anlamda kişisel bir tavır ve ideolojik bir duruş sergilemek gibidir. Bunu söyleyen kişi, toplumsal düzene, eşitsizliğe ya da sınıf mücadelesine nasıl baktığını açıkça ortaya koymuş olur. Ama bu sözü kim söylemişti ve gerçekte ne anlama geliyor? İşin ilginç tarafı, bu cümleyi bugüne kadar birçok farklı kişi farklı bağlamlarda kullanmış ve zamanla bu cümle, bazılarına “tabu” gibi, bazılarına ise “başka bir bakış açısı” gibi gelmiş. Gelin, bu sorunun derinine inelim.
Bu Sözün Kaynağı: Louis Althusser
“Ben Marksist değilim” sözünü ilk duyduğumda, bir anlamda kendimi oldukça şaşkın hissetmiştim. Çünkü Marksizm denince aklıma hep teori, devrim, sınıf mücadelesi gibi büyük kavramlar gelirdi. Ama bu cümleyi bir Marksist’in ağzından duymak, gerçekten kafa karıştırıcı olabilirdi. Ve sonra öğrendim ki, aslında bu söz, ünlü Fransız düşünür Louis Althusser’e ait. Althusser, Marx’ın düşüncelerine oldukça derinlemesine kafa yormuş, ama aynı zamanda onları eleştiren bir teorisyen olarak da tanınıyor.
Althusser, Marksizm’i savunurken, Marks’ın fikirlerini dogmatik bir şekilde kabul etmemek gerektiğini öne sürmüştü. Aslında bu söz, onun Marksizm’e olan yaklaşımını özetliyordu: “Ben, klasik Marksist düşünceyi her şeyi kapsayan bir ideoloji olarak kabul etmiyorum.” Althusser, Marksizm’in evrimleşen bir düşünsel süreç olduğunu savunmuş ve bu bağlamda Marx’ın düşüncelerine eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşmanın, onun fikirlerinin daha güçlü ve doğru anlaşılmasını sağlayacağını ileri sürmüştür.
Eleştiri ve Yeni Bir Düşünce Şekli
Althusser’in Marksizm’e olan bu eleştirel yaklaşımı, aslında tam da bizim “Ben Marksist değilim” sözünü anlamamız için önemli bir kapı açıyor. Buradaki “Ben Marksist değilim” ifadesi, bir anlamda “Ben her şeyi dogmatik bir şekilde kabul etmiyorum” demekti. Yani, her türlü ideolojiye körü körüne bağlı kalmak, Althusser’e göre yanlış bir yaklaşım. O, Marksizm’i bir düşünme biçimi olarak kabul etse de, her zaman bu düşünceyi evrimsel bir perspektiften değerlendirmek gerektiğini savundu.
Bunu hayatımda şöyle bir örnekle açıklayabilirim: Çalıştığım ofiste, bazı arkadaşlar bir fikri ya da durumu her zaman çok kesin bir şekilde savunuyorlar, “Bu doğru, başka hiçbir alternatif yok” gibi bir tutum sergiliyorlar. Oysa, zaman zaman bir durumu eleştiren ve farklı açılardan bakabilen biri olmak, bir bakıma yaşamı daha derin ve anlamlı kılabiliyor. Althusser de Marksizm’e yaklaşımını benzer bir şekilde şekillendiriyor: Bir ideolojiye körü körüne bağlı kalmak, düşünsel olarak daralmanıza neden olabilir.
Bugün ve Yarın: “Ben Marksist Değilim” Sözü Ne Anlama Geliyor?
Bugün, “Ben Marksist değilim” sözünü duymak, çoğu zaman ideolojilerden yorulmuş birinin kendi bakış açısını ifade etmesi gibi algılanabilir. Modern dünyada, hızla değişen toplumsal yapılar ve ekonomik sistemler, ideolojilere karşı daha temkinli bir yaklaşımı da beraberinde getiriyor. Birçok kişi, özellikle de gençler, eski ve sabit düşünme biçimlerinden sıkılmış durumda. Althusser’in sözlerini, belki de günümüzde şu şekilde güncelleyebiliriz: “Her şeyin bir nedeni vardır, ancak her şeyin de bir eleştirisi olmalıdır.”
Tabii, burada herkesin aynı noktada birleşmesi mümkün değil. Kimi insanlar, “Ben Marksist değilim” dediğinde, ideolojik bir mesafe koyuyor olabilir. Kimileri de “Bu cümleyi çok duydum ama ne anlama geliyor, hala emin değilim” diye düşündüğünde, aslında bugünün ideolojik karmaşasındaki belirsizliği yansıtıyor olabilir. Gerçekten de bugün, çoğu zaman bir etiket koymak yerine, fikirlerimizde daha fazla esneklik ve açılım arıyoruz.
Şimdi aklıma geliyor, acaba ben de gerçekten Marksist değil miyim? Bu soruyu kendime sormak zor. Ama şöyle de diyebilirim, Althusser’in dediği gibi, düşüncelerimi her zaman sorguluyorum ve kabul ettiğim her şeyin ardında mutlaka bir “neden” arıyorum. Düşüncenin gelişmesi için sürekli bir eleştiri ve tartışma ortamı olması gerektiğini savunuyorum. Belki de benim için doğru yaklaşım, “Ben her şeyi kabul etmiyorum” olmak. Neden mi? Çünkü hayat çok daha fazla katmanlı ve karmaşık, tek bir bakış açısıyla her şeyi çözmek zor.
Sonuç Olarak: “Ben Marksist Değilim” Sözü Bugün Ne Anlama Geliyor?
Louis Althusser’in “Ben Marksist değilim” sözü, ilk bakışta basit bir açıklama gibi görünebilir. Ancak aslında, derinlemesine düşünüldüğünde, düşüncenin ve ideolojilerin evrimsel bir süreç olduğunu ve dogmatizme karşı eleştirinin önemini vurgulayan güçlü bir ifadeye dönüşüyor. Bu söz, sadece ideolojik bir mesafe koyma değil, aynı zamanda daha özgür, eleştirel ve açılımlı bir düşünme biçimini de savunuyor. Yani, belki de bu söz, “Her şeyi sorgula, her şeye eleştirel bir bakış açısıyla yaklaş” demek oluyor.
Hayatımda ve çevremde sıkça gördüğüm bir şey var: İnsanlar, günümüzün hızlı değişen ve karmaşık dünyasında, net ve basit çözümler arıyorlar. Ancak, Althusser gibi düşünürler, tek bir doğruyu kabul etmek yerine, düşüncelerimizi şekillendirecek yeni bakış açılarına açık olmamız gerektiğini hatırlatıyorlar. O zaman, belki de “Ben Marksist değilim” demek, sadece ideolojik bir reddediş değil, aynı zamanda düşünsel bir özgürlük ve açık fikirli bir yaklaşım çağrısıdır.